Τα λιβάδια Ποσειδωνίας (Posidonia oceanica) είναι ενδημικά αγγειόσπερμα φυτά -και όχι φύκη- της Μεσογείου και αποτελούν ένα από τα πιο κρίσιμα θαλάσσια οικοσυστήματα του πλανήτη. Δημιουργούν εκτεταμένα υποθαλάσσια «δάση» που στηρίζουν τη βιοποικιλότητα και τα ιχθυαποθέματα, βελτιώνουν την ποιότητα των παράκτιων υδάτων και προστατεύουν τις ακτές από τη διάβρωση. Παράλληλα, λειτουργούν ως δεξαμενές «μπλε άνθρακα», ενισχύοντας την κλιματική ανθεκτικότητα.
Η Ελλάδα κατέχει εξαιρετική θέση σε αυτό το πλαίσιο: είναι η τρίτη χώρα σε μεσογειακό επίπεδο σε έκταση λιβαδιών Ποσειδωνίας, με παρουσία στο περίπου 70% της ακτογραμμής της και συνολική έκταση που ξεπερνά τα 2.500 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Πρόκειται για εθνικό φυσικό κεφάλαιο και ταυτόχρονα για ένα οικοσύστημα που βρίσκεται υπό σοβαρή και αυξανόμενη πίεση.
Μια αναγνωρισμένη απειλή που παραμένει αρρύθμιστη
Η αγκυροβολία σκαφών αναψυχής αποτελεί σήμερα μία από τις σοβαρότερες και πλέον αυξανόμενες πιέσεις για τα λιβάδια Ποσειδωνίας σε τουριστικές χώρες. Κάθε φορά που μια άγκυρα ρίχνεται σε λιβάδι Ποσειδωνίας, ξεριζώνονται κατά μέσο όρο 16 έως 34 βλαστοί. Ακόμα και ένα μικρό διάκενο που δημιουργείται στα λιβάδια της, μπορεί να χρειαστεί έως και 27 χρόνια για να ανακάμψει, ενώ μεγαλύτερες εκτάσεις ενδέχεται να χρειαστούν μέχρι και 60 χρόνια. Μόνο το 2024, πάνω από 179.000 σκάφη αγκυροβόλησαν σε λιβάδια Ποσειδωνίας στη Μεσόγειο, σε περισσότερα από 50.000 εκτάρια, με την Ελλάδα να συγκαταλέγεται στις τέσσερις πιο επιβαρυμένες χώρες.
Και όμως, παρά την επιστημονικά τεκμηριωμένη σοβαρότητα αυτής της απειλής, η εθνική νομοθεσία δεν περιλαμβάνει ειδικές διατάξεις για τη ρύθμιση της αγκυροβολίας ως μέτρο προστασίας των λιβαδιών Ποσειδωνίας και όλων των θαλάσσιων αγγειόσπερμων. Την ίδια στιγμή, για άλλες απειλές, όπως τα συρόμενα αλιευτικά εργαλεία και οι ιχθυοκαλλιέργειες, υφίσταται κάποιο καθεστώς ρύθμισης (παρά τα κενά και τις αδυναμίες εφαρμογής). Η αγκυροβολία αποτελεί τη μόνη από τις κυριότερες απειλές που παραμένει αρρύθμιστη, οδηγώντας σε συνεχή υποβάθμιση των λιβαδιών, ιδίως σε περιοχές με έντονη τουριστική δραστηριότητα.
Η πρόταση του WWF Ελλάς για ένα συνεκτικό εθνικό πλαίσιο
Στο πλαίσιο του Μεσογειακού προγράμματος «Μπλε Δάση της Μεσογείου» (Mediterranean Blue Forests), το WWF Ελλάς, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Ωκεανογραφίας του ΕΛΚΕΘΕ και το Cyclades Preservation Fund (CPF), ανέπτυξε μια ολοκληρωμένη έκθεση πολιτικής και νομοθετική πρόταση για την αντιμετώπιση αυτού του κρίσιμου κενού.
Η νομοθετική πρόταση βασίζεται σε καλές πρακτικές και νομικά παραδείγματα από άλλες μεσογειακές χώρες, ειδικά την Ισπανία (Βαλεαρίδες Νήσοι, Βαλένθια) και τη Γαλλία, όπου έχουν ήδη εφαρμοστεί αποτελεσματικά ανάλογες προσεγγίσεις. Επιλέχθηκε η μορφή ενιαίου νόμου έναντι αποσπασματικών τροποποιήσεων, ώστε να διασφαλιστεί η συνοχή των ρυθμίσεων και να δίνεται η δυνατότητα μελλοντικής επέκτασής του για την αντιμετώπιση πρόσθετων απειλών.
Οι βασικοί άξονες της πρότασης περιλαμβάνουν:
- χαρτογράφηση υψηλής ανάλυσης όλων των περιοχών με θαλάσσια αγγειόσπερμα,
- απαγόρευση της αγκυροβολίας εντός προστατευόμενων περιοχών, όπου εξαπλώνονται λιβάδια Ποσειδωνίας,
- οριζόντια απαγόρευση αγκυροβολίας πλοίων άνω των 24 μέτρων σε λιβάδια Ποσειδωνίας,
- θεσμική αναγνώριση και εγκατάσταση οικολογικών ναυδέτων (eco-moorings) ως απαραίτητης υποδομής χαμηλού περιβαλλοντικού αποτυπώματος,
- ενιαίο εθνικό σύστημα παρακολούθησης και διαχείρισης.
Ένα πρόσφατο βήμα διαλόγου
Στις 30 Απριλίου 2025, στο πλαίσιο του 1ου Ελληνικού Φόρουμ για τα Θαλάσσια Λιβάδια (Greek Seagrass Forum — GISA), πραγματοποιήθηκε στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών στρογγυλό τραπέζι με θέμα «Θεσμική ενίσχυση για την Ποσειδωνία, με έμφαση σε θέματα αγκυροβολίας και αποκατάστασης». Η νομοθετική πρόταση του προγράμματος Mediterranean Blue Forests και των εταίρων του WWF Ελλάς, ΕΛΚΕΘΕ και CPF παρουσιάστηκε αναλυτικά σε εκπροσώπους των αρμόδιων αρχών (Υπουργεία Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής και Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής), αλλά και σε εκπροσώπους συναρμόδιων υπουργείων (Τουρισμού και Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων).
Η συζήτηση που ακολούθησε ήταν ουσιαστική, με τοποθετήσεις από όλους τους εκπροσώπους. Ωστόσο, παρά την συνομολογούμενη βαρύτητα του προβλήματος που δημιουργεί η ανεξέλεγκτη αγκυροβολία στις ελληνικές θάλασσες, δεν αναγνωρίστηκε ως προτεραιότητα από τα αρμόδια Υπουργεία η διαμόρφωση ενός νέου, ολοκληρωμένου νομοθετικού πλαισίου. Οι εκπρόσωποι των αρμόδιων αρχών περιορίστηκαν στην εξέταση μεμονωμένων πιθανών τροποποιήσεων στην υπάρχουσα νομοθεσία (πχ οικολογικά ναύδετα), ενώ έδωσαν ξεκάθαρη προτεραιότητα στη θεσμοθέτηση των νέων Θαλάσσιων Πάρκων Ιονίου και Αιγαίου ως πιλοτικών εγχειρημάτων προστασίας των λιβαδιών Ποσειδωνίας. Μια προσέγγιση που, αν και θετική, παραμένει γεωγραφικά περιορισμένη και δεν υποκαθιστά την ανάγκη για ένα συνεκτικό πλαίσιο που θα καλύπτει το σύνολο της ελληνικής θαλάσσιας επικράτειας.
Γιατί δεν υπάρχει χρόνος για άλλη αναβολή
Η παρούσα περίοδος είναι κρίσιμη για πολλούς λόγους. Έως τον Σεπτέμβριο του 2026, η Ελλάδα οφείλει να υποβάλει εθνικό σχέδιο αποκατάστασης στο πλαίσιο του Κανονισμού για την Αποκατάσταση της Φύσης (2024/1991) που απαιτεί ρητά στόχους για τα θαλάσσια αγγειόσπερμα. Ταυτόχρονα, η χώρα προχωρά στη θεσμοθέτηση των δύο νέων Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων στο Αιγαίο και το Ιόνιο, ενώ ο εθνικός στόχος 30×30 για πραγματικά εφαρμόσιμη και αποτελεσματική προστασία του 30% της θαλάσσιας επικράτειας έως το 2030 παραμένει μακριά από την εκπλήρωσή του, καθώς δεν έχουν θεσπιστεί τα κατάλληλα εργαλεία προστασίας και διαχείρισης για την πλειονότητα των Θαλάσσιων Προστατευόμενων Περιοχών της χώρας, όπως άλλωστε επιτάσσει η ευρωπαϊκή Οδηγία για τους οικοτόπους.
Τα λιβάδια Ποσειδωνίας δεν μπορούν να προστατευτούν «κατ’ αρχήν». Είναι απαραίτητο η ελληνική πολιτεία να επανεξετάσει τις στρατηγικές της προτεραιότητες για την προστασία και αποκατάσταση τους, τόσο στις προστατευόμενες περιοχές όσο και σε εθνικό επίπεδο. Κάθε χρόνος αδράνειας σε μια από τις πιο τουριστικά επιβαρυμένες χώρες της Μεσογείου σημαίνει χιλιάδες σκάφη που ρίχνουν άγκυρα σε λιβάδια, τα οποία μπορεί να χρειαστούν δεκαετίες για να ανακάμψουν.
Είναι, έτσι, σαφές ότι η ανάληψη νομοθετικής πρωτοβουλίας από την αρμόδια αρχή για την αποτελεσματική αντιμετώπιση μιας από τις μείζονες απειλές που αντιμετωπίζει αυτός ο εμβληματικός οικότοπος αποτελεί επιτακτική ανάγκη. Μία τέτοια πρωτοβουλία αναμένεται να επιφέρει άμεσα και καθοριστικά αποτελέσματα διατήρησης της θαλάσσιας βιοποικιλότητας, ενώ συγχρόνως θα καλύψει υφιστάμενα θεσμικά κενά εφαρμογής, θα συμβάλλει στην επίτευξη του στόχου 30×30 για αποτελεσματική προστασία των ελληνικών θαλασσών, και θα συνδράμει καίρια στη συμμόρφωση με τις ενωσιακές επιταγές για την προστασία και αποκατάσταση της φύσης.
Το πρόγραμμα «Μπλε Δάση της Μεσογείου» (Mediterranean Blue Forests) υλοποιείται από το WWF Ελλάς υπό τον γενικό συντονισμό του Μεσογειακού Δικτύου του WWF (Mediterranean Marine Initiative), σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Ωκεανογραφίας του ΕΛΚΕΘΕ και το Cyclades Preservation Fund (CPF), με παρέμβαση στη Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή Γυάρου και την περιοχή Natura 2000 των Μικρών Κυκλάδων.
