Μπορούμε να βλέπουμε το μέλλον με αισιοδοξία;
Η 22α Φεβρουαρίου έχει καθιερωθεί ως «Εθνική Ημέρα Δράσης κατά των δηλητηριασμένων δολωμάτων», ως υπενθύμιση του τραγικού περιστατικού που συνέβη την ίδια ημέρα το 2012, όταν από ένα δηλητηριασμένο κουφάρι ζώου οδηγήθηκε σε εξαφάνιση ολόκληρη η αποικία Όρνιων και ο πληθυσμός του Χρυσαετούτων Στενών του Νέστου.
Παρόλο που η χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων έχει κηρυχθεί παράνομη ήδη από το 1993, εξακολουθεί δυστυχώς να αποτελεί κοινή πρακτική στην ελληνική ύπαιθρο. Στόχος των δηλητηριασμένων δολωμάτων (γνωστά ως φόλες) είναι κυρίως ζώα της άγριας πανίδας (αρκούδα, λύκος, τσακάλι, αγριογούρουνο, ασβός, αλεπού, κουνάβι), είτε ως πράξη αυτοδικίας μετά από κάποια ζημιά που έχει προκληθεί στην αγροτική παραγωγή ή στα κτηνοτροφικά ζώα, είτε ως τρόπος αποφυγής τέτοιων ζημιών. Δεν είναι λίγες και οι περιπτώσεις που σχετίζονται με αντεκδικήσεις και προσωπικές διαφορές μεταξύ των ιδιοκτητών των ζώων και των χρηστών γης σε μια συγκεκριμένη περιοχή, με τα θύματα να είναι σκύλοι εργασίας (τσοπανόσκυλα, κυνηγόσκυλα, τρουφόσκυλα). Καθώς τόσο τα ίδια τα δολώματα, όσο και τα δηλητηριασμένα πτώματα ζώων μπορούν να καταναλωθούν από πτωματοφάγα ζώα, εν τέλει θανατώνονται και είδη όπως το Όρνιο, ο Ασπροπάρης, ο Χρυσαετός, ο Μαυρόγυπας κ.ά.
14 χρόνια μετά το περιστατικό στα Στενά του Νέστου, τι έχουμε πετύχει ως χώρα και τι χρειάζεται ακόμα να γίνει ώστε να αντιμετωπιστεί αυτή η τόσο κρίσιμη απειλή για τη ζωή της υπαίθρου;
Την ίδια χρονιά που συνέβη το μαζικό περιστατικό δηλητηρίασης στα Στενά του Νέστου, επτά περιβαλλοντικές οργανώσεις και φορείς ένωσαν τις δυνάμεις τους, δημιουργώντας την Εθνική Ομάδα Εργασίας Ενάντια στα Δηλητηριασμένα Δολώματα: ΑΝΙΜΑ, ΑΡΚΤΟΥΡΟΣ, Ελληνική Εταιρία Προστασίας της Φύσης, Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ Εταιρεία, Καλλιστώ, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης, WWF Ελλάς (μετέπειτα, στην Ομάδα προστέθηκε και η Εταιρεία Προστασίας Βιοποικιλότητας Θράκης).
Η Εθνική Ομάδα Εργασίας Ενάντια στα Δηλητηριασμένα Δολώματα κατέβαλε συλλογικές προσπάθειες για τη συγκέντρωση πληροφοριών σχετικά με περιστατικά δηλητηρίασης στην ύπαιθρο, δημιουργώντας την πρώτη βάση δεδομένων για τη δηλητηρίαση της άγριας ζωής, που καλύπτει όλη την ελληνική επικράτεια. Τα δεδομένα αποκάλυψαν έναν σοκαριστικό αριθμό περιστατικών δηλητηρίασης, με ολέθριες συνέπειες για προστατευόμενα είδη σαρκοφάγων πουλιών και θηλαστικών. Μόνο κατά την περίοδο 2012–2024 καταγράφηκαν 888 περιστατικά δηλητηρίασης, οδηγώντας στον θάνατο τουλάχιστον 1.393 ζώα, ανάμεσα στα οποία έξι Ασπροπάρηδες –το πιο απειλούμενο είδος πουλιού της Ελλάδας– 19 Χρυσαετοί και τουλάχιστον εννέα Καφέ Αρκούδες. Επιπλέον, αποκαλύφθηκε ότι ιδιαίτερα τοξικά φυτοφάρμακα, κάποια από τα οποία έχουν απαγορευτεί στην Ευρώπη από το 2008, όπως το Carbofuran, εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται σκόπιμα για τη δηλητηρίαση ζώων.
Το 2014, η ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ και το WWF Ελλάς δημιούργησαν τις πρώτες Μονάδες Ανίχνευσης Δηλητηριασμένων Δολωμάτων με ειδικά εκπαιδευμένα σκυλιά στην Ελλάδα (στις περιοχές Μετεώρων και Θράκης αντίστοιχα) και ξεκίνησαν ενεργά την αναζήτηση και καταγραφή περιστατικών δηλητηρίασης άγριας ζωής. Σήμερα, λόγω της εμφανούς επιτυχίας των ομάδων, τόσο στο πεδίο όσο και επικοινωνιακά, δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα πάνω από 12 Ειδικές Μονάδες Ανίχνευσης Δηλητηριασμένων Δολωμάτων, οι έξι από τις οποίες λειτουργούν από τον Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α. και είναι οι πρώτες που λειτουργούν από μία αρμόδια δημόσια υπηρεσία, ένα βήμα μεγάλης σημασίας για την καταπολέμηση αυτού του εγκλήματος. Οι υπόλοιπες λειτουργούν από Περιβαλλοντικές Οργανώσεις και Κυνηγετικούς Συλλόγους.
Η Ομάδα Εργασίας συνέχισε να πιέζει για ένα καλύτερο νομικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση της δηλητηρίασης άγριας ζωής, με αποτέλεσμα τον Σεπτέμβριο του 2018 το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας να δημοσιεύσει Υπουργική Απόφαση για τη δημιουργία Τοπικών Σχεδίων Δράσης κατά της δηλητηρίασης της άγριας ζωής σε όλη τη χώρα. Αυτό αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα, καθώς ήταν η πρώτη νομοθεσία αφιερωμένη αποκλειστικά στο ζήτημα, ωστόσο έγινε σύντομα εμφανές ότι δεν ήταν αποτελεσματική στην πράξη, καθώς υπήρχαν κενά στις αρμοδιότητες των εμπλεκόμενων αρχών.Το 2022, μια νέα νομοθεσία ήρθε να καλύψει αυτά τα κενά με τη μορφή Κοινής Υπουργικής Απόφασης (ΚΥΑ) μεταξύ των Υπουργείων Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Αγροτικής Ανάπτυξης, Εσωτερικών και Προστασίας του Πολίτη, αλλά και πάλι δεν αντιμετωπίστηκε με επιτυχία.
Οι οργανώσεις – μέλη της Ομάδας Εργασίας έχουν καταβάλει τεράστια προσπάθεια εργασίας σε τοπικό επίπεδο, προκειμένου να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα στην πηγή τους, όπως οι συγκρούσεις μεταξύ χρηστών γης και θηρευτών. Η διάθεση εργαλείων αποτροπής θηρευτών (ηλεκτρικές περιφράξεις, φώτα εκφοβισμού, συμπεριφορικοί φράχτες), η παροχή σκύλων φύλαξης κοπαδιών και κουτιών πρώτων βοηθειών, η δημιουργία Δικτύων Εμπλεκόμενων Φορέων και Χρηστών Γης ενάντια στα δηλητηριασμένα δολώματα, η εκπαίδευση των αρμόδιων αρχών και η υλοποίηση εκτενών εθνικών εκστρατειών ενημέρωσης – ευαισθητοποίησης αποτελούν βέλτιστες πρακτικές που εφαρμόστηκαν σε διάφορα «μαύρα σημεία» δηλητηρίασης στη χώρα.
Παρόλες τις προσπάθειες, αρκετές ενέργειες και βελτιώσεις πρέπει ακόμη να γίνουν για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της δηλητηρίασης άγριας ζωής:
- Η Κοινή Υπουργική Απόφασηγια τον έλεγχο της παράνομης χρήσης δηλητηριασμένων δολωμάτων σε είδη της άγριας πανίδας χρειάζεται τροποποιήσεις ώστε να καθοριστούν ξεκάθαρα οι αρμοδιότητες κάθε υπηρεσίας και να καλυφθούν κενά, όπως η λίστα των κτηνιάτρων που είναι εξουσιοδοτημένοι να διενεργούν νεκροψίες και να συλλέγουν δείγματα.
- Η Εθνική Επιτροπή κατά της δηλητηρίασης άγριας ζωής, που προβλέπεται στην ΚΥΑ, δεν έχει συνεδριάσει ποτέ (!), παρότι η ΚΥΑ ορίζει ετήσιες συνεδριάσεις.
- Παρότι η έρευνα πεδίου έχει βελτιωθεί, κυρίως χάρη στη λειτουργία των Ειδικών Μονάδων Ανίχνευσης Δηλητηριασμένων Δολωμάτων με εκπαιδευμένα σκυλιά, οι διωκτικές αρχές σπάνια συνεχίζουν την έρευνα, με αποτέλεσμα οι ύποπτοι να μην ανακρίνονται και οι υποθέσεις να καταλήγουν σπάνια στο δικαστήριο.
- Ανά Περιφέρεια, πρέπει να υπάρχει ένας ελάχιστος αριθμός υπαλλήλων των αρμόδιων αρχών που να είναι πλήρως εκπαιδευμένος και κατάλληλα καταρτισμένοςώστε να διενεργεί τις απαραίτητες έρευνες.
- Οι τοξικολογικές αναλύσεις πρέπει να πραγματοποιούνται σε συντομότερο χρόνο, για να διευκολύνεται η έρευνα, ενώ πρέπει να διενεργείται και πλήρης νεκροψία.
- Το δικαστικό σώμα πρέπει να είναι κατάλληλα ενημερωμένο και εκπαιδευμένο, ώστε να αντιλαμβάνεται τη σημαντικότητα των υποθέσεων που φτάνουν στα δικαστήρια και να απονέμεται δικαιοσύνη πιο αποτελεσματικά.
Ο χρόνος δεν είναι με το μέρος μας και η ζωή της υπαίθρου δεν αντέχει άλλες απώλειες…
Οι Οργανώσεις Εταιρεία Προστασίας Βιοποικιλότητας Θράκης, Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ Εταιρεία και Καλλιστώ υλοποιούν δράσεις για την αντιμετώπισης της παράνομης χρήσης δηλητηριασμένων δολωμάτων στο πλαίσιο της «Συμμαχίας για την Άγρια Ζωή», με την υποστήριξη του WWF Ελλάς.
φωτογραφία:© Andrea Bonetti / WWF Ελλάς
