Αποκατάσταση της φύσης στην Ευρώπη: Ενδιάμεση αξιολόγηση των εθνικών σχεδίων αποκατάστασης

Τον Αύγουστο του 2024, έπειτα από έναν μαραθώνιο διαπραγματεύσεων στις Βρυξέλες και τη μάχη που έδωσαν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις και η κοινωνία των πολιτών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε έναν φιλόδοξο κανονισμό για την αποκατάσταση της φύσης στην Ευρώπη, μέσω του οποίου -για πρώτη φορά- τα κράτη-μέλη καλούνται να επαναφέρουν τη φύση σε χερσαίες και θαλάσσιες περιοχές, θέτοντας νομικά δεσμευτικούς στόχους αποκατάστασης για πολλές και διαφορετικές κατηγορίες οικοσυστημάτων.

Περίπου έναν χρόνο αργότερα (Φθινόπωρο 2025), δεκάδες περιβαλλοντικές οργανώσεις, υπό τον συντονισμό της συμμαχίας #RestoreNature (BirdLife Europe, ClientEarth, EEB και WWF) αξιολόγησαν την πρόοδο που έχει πραγματοποιηθεί σχετικά με την κατάρτιση των εθνικών σχεδίων αποκατάστασης σε όλη την Ευρώπη.

Σύμφωνα με τη συμμαχία #RestoreNature: «Τα εθνικά σχέδια αποκατάστασης βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη σε όλη την Ευρώπη, με αρκετές χώρες να πρωτοστατούν ως προς το τί είναι δυνατό να επιτευχθεί. Οι υπόλοιπες χρειάζεται να καλύψουν γρήγορα τη διαφορά. Οι πρόσφατες πολιτικές συζητήσεις σχετικά με την επαναξιολόγηση του κανονισμού αποτελούν αντιπερισπασμό – το πραγματικό διακύβευμα είναι αν οι χώρες θα καταρτίσουν φιλόδοξα, καλά υποστηριζόμενα και χρηματοδοτούμενα σχέδια ή αν θα αρκεστούν σε μια απλή τήρηση των τυπικών διαδικασιών. Ο κανονισμός για την αποκατάσταση της φύσης παρέχει σαφείς κατευθύνσεις ώστε η Ευρώπη να διανύσει την απόσταση από την κατάρρευση της φύσης προς την ανθεκτικότητα, γι’ αυτό και η διστακτική ή ημιτελής εφαρμογή του δεν θα έπρεπε να συζητείται καν».

Σχετικά με την έκθεση αξιολόγησης 

Τα εθνικά σχέδια αποκατάστασης είναι το βασικό εργαλείο για την εφαρμογή του κανονισμού: Κάθε κράτος μέλος πρέπει να υποβάλει ένα προκαταρκτικό σχέδιο έως την 1η Σεπτεμβρίου 2026 και ακολούθως να υποβάλει το οριστικό έως τον Σεπτέμβριο του 2027, καθορίζοντας τις προτεραιότητες, τα μέτρα, τη χρηματοδότηση και τη διακυβέρνηση της αποκατάστασης με ορίζοντα το 2050.

Η πρόσφατη έκθεση των περιβαλλοντικών οργανώσεων καλύπτει 23 κράτη μέλη, εξετάζοντας κατά πόσο έχουν τεθεί γερά θεμέλια για εθνικά σχέδια αποκατάστασης που θα αποδώσουν πρακτικά αποτελέσματα. Πρόκειται για την πρώτη έκθεση αυτού του είδους, η οποία είναι ‘ενδιάμεση’ ως προς το τρέχον κρίσιμο στάδιο της εφαρμογής του Κανονισμού, ενώ με την ολοκλήρωση των προκαταρκτικών σχεδίων θα πραγματοποιηθεί μία δεύτερη, ‘τελική’ αξιολόγηση το Φθινόπωρο του 2027.

Στη συγκεκριμένη έκθεση αναλύεται η πρόοδος των χωρών με βάση τέσσερα κριτήρια, τα οποία είναι κρίσιμα για την κατάρτιση ουσιαστικών και αποτελεσματικών εθνικών σχεδίων αποκατάστασης:

1. Επιστημονική βάση (χρήση των βέλτιστων διαθέσιμων γνώσεων και δεδομένων)
2. Φιλοδοξία (όραμα και πεδίο εφαρμογής)
3. Συμπερίληψη (συμμετοχή και διαφάνεια)
4. Ενδυνάμωση (πολιτική αποδοχή, συντονισμός και πόροι)

Ανάμεσα στις ευρωπαϊκές χώρες, αρκετές είναι εκείνες που δείχνουν το δρόμο για έγκαιρη και αξιόπιστη κατάρτιση των εθνικών σχεδίων. Όμως η συνολική πρόοδος χαρακτηρίζεται άνιση και ανεπαρκής ως προς την επίτευξη των δεσμευτικών στόχων του κανονισμού. Τα ευρήματα αυτά δημοσιεύονται λίγες ημέρες αφού η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος ανακοίνωσε τα αποτελέσματα της παρακολούθησης για το 8ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον – σύμφωνα με αυτά, η ΕΕ εξακολουθεί να υστερεί όσον αφορά τους στόχους για τη βιοποικιλότητα και τα οικοσυστήματα, υπογραμμίζοντας ότι ο κανονισμός για την αποκατάσταση της φύσης αποτελεί βασικό εργαλείο για την αναστροφή αυτής της αρνητικής τάσης.

Οι προπορευόμενες χώρες δείχνουν τον δρόμο 

Η εμπειρία αρκετών κρατών μελών είναι ενδεικτική του πώς οφείλει να γίνεται η καλή προετοιμασία των εθνικών σχεδίων αποκατάστασης. Σε χώρες όπως η Τσεχία, η Γερμανία, η Φινλανδία, η Γαλλία, η Πορτογαλία και η Ισπανία γίνεται μεγαλύτερη χρήση επιστημονικών στοιχείων στα εθνικά τους σχέδια αποκατάστασης. Η Πορτογαλία ξεχωρίζει ως η μόνη χώρα για την οποία το εθνικό σχέδιο αποκατάστασης θεωρείται ως στρατηγικό εθνικό σχέδιο που καλύπτει ένα ευρύ φάσμα οικοσυστημάτων και όχι ως μια περιοριστική άσκηση συμμόρφωσης, ενώ η Κροατία και η Γερμανία δείχνουν επίσης αυξανόμενη φιλοδοξία. Επιπλέον, η Γαλλία και η Γερμανία επιδεικνύουν ορθές πρακτικές όσον αφορά τη συμπερίληψη ενώ η Φινλανδία, η Ιρλανδία, η Ισπανία, η Σουηδία και η Τσεχία σημειώνουν πρόοδο. Αυτά τα παραδείγματα φανερώνουν ότι είναι εφικτό να καταρτιστούν συμπεριληπτικά, επιστημονικά τεκμηριωμένα και φιλόδοξα σχέδια  αποκατάστασης, εάν οι κυβερνήσεις επιλέξουν να επενδύσουν στην ανάπτυξή τους.

Παρά αυτήν τη θετική δυναμική, πολλές χώρες εξακολουθούν να υστερούν και παραμένουν σε «ανεπαρκές» ή «πρώιμο» στάδιο της προετοιμασίας των σχεδίων. Οι μεγαλύτερες αδυναμίες αφορούν σε προϋπάρχοντα κενά επιστημονικών δεδομένων, καθώς και στην έλλειψη πολιτικής ενδυνάμωσης και επαρκών πόρων. Πολλές κυβερνήσεις δεν έχουν ακόμη διαθέσει το προσωπικό, τους οικονομικούς πόρους ή τις αρμοδιότητες που απαιτούνται για να αξιοποιηθούν στο έπακρο οι ευκαιρίες που προσφέρει το πρωτοποριακό νομοθέτημα της αποκατάστασης.

Απαραίτητες ενέργειες για την ουσιαστική και σε μεγάλη κλίμακα αποκατάσταση της φύσης 

Η ανάλυση επισημαίνει μια σειρά από ενέργειες που πρέπει να αναληφθούν κατά προτεραιότητα, προκειμένου ο κανονισμός για την αποκατάσταση της φύσης να μεταφραστεί σε αποτελεσματική και έγκαιρη δράση:

• Μεγαλύτερη πολιτική στήριξη και επικουρία των ενδιαφερόμενων μερών – μπορεί να επιτευχθεί με προτεραιοποίηση δράσεων που αποφέρουν τα μεγαλύτερα οικολογικά, κλιματικά και κοινωνικοοικονομικά οφέλη και κατάλληλη επικοινωνία των αποτελεσμάτων τους (όπως προστασία από πλημμύρες, πρόληψη πυρκαγιών και νέες ευκαιρίες απασχόλησης).
• Ενίσχυση της ευαισθητοποίησης και υποστήριξης του κοινού για την αποκατάσταση της φύσης, μέσω στοχευμένης επικοινωνίας και κατάρτισης σχετικά με τις διαδικασίες του κανονισμού και των εθνικών σχεδίων, εξηγώντας την επιτακτική ανάγκη για αποκατάσταση, τα οφέλη της και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να εφαρμοστεί δίκαια, χρησιμοποιώντας προσβάσιμα και χωρίς αποκλεισμούς εργαλεία ενημέρωσης (μέσα μαζικής ενημέρωσης, ανοικτές συναντήσεις εργασίας και διαδικτυακές πλατφόρμες).
• Ταχύτερη προώθηση και διεύρυνση των μέτρων αποκατάστασης πριν από την έγκριση των εθνικών σχεδίων σύμφωνα με την επείγουσα ανάγκη επίτευξης των στόχων για το 2030, με έμφαση στις περιοχές με τα μεγαλύτερα οικολογικά, κλιματικά και κοινωνικοοικονομικά οφέλη.

Η υποστήριξη και ο ελεγκτικός ρόλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θα είναι καθοριστικής σημασίας για την επίτευξη αυτών των στόχων. Παράλληλα, θα είναι απαραίτητη η ενίσχυση των ικανοτήτων και της χρηματοδότησης των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένης της εξασφάλισης πρόσθετης και στοχευμένης χρηματοδότησης για την αποκατάσταση στον επόμενο προϋπολογισμό της ΕΕ. Τελικά, όμως, κάθε κράτος μέλος θα πρέπει να επιδείξει ηγετικό ρόλο, φιλοδοξία, και υπευθυνότητα, καταρτίζοντας ένα υψηλής ποιότητας εθνικό σχέδιο αποκατάστασης σύμφωνα με το ισχύον χρονοδιάγραμμα.

Στην περίπτωση της Ελλάδας, η αξιολόγηση διενεργήθηκε από το WWF Ελλάς και την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία / Birdlife Greece, μέλη της συμμαχίας #RestoreNature, τον Σεπτέμβριο του 2025. Η έκθεση δείχνει ότι η χώρα μας, μαζί με ακόμα 9 κράτη μέλη, κατατάσσεται στην 3η από τις 4 βαθμίδες κατάταξης της αξιολόγησης, βρισκόμενη σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης του εθνικού της σχεδίου. Αυτό οφείλεται σε ορισμένα κενά ή την περιορισμένη πρόοδο που διαπιστώνεται κυρίως ως προς την κάλυψη κενών γνώσης και τη συμμετοχή της επιστημονικής κοινότητας και των αρμόδιων αρχών, τη θεώρηση του εθνικού σχεδίου ως στρατηγικού και κατά προτεραιότητα εγχειρήματος, τις κατάλληλες και έγκαιρες διαδικασίες δημοσιοποίησης και διαβούλευσης, και της εξασφάλισης επαρκών πόρων. Γι’ αυτό και είναι κρίσιμης σημασίας, καθώς εξελίσσεται η κατάρτιση του εθνικού σχεδίου, να υπάρξουν οι κατάλληλες πρωτοβουλίες προκειμένου να καλυφθούν τα κενά προόδου και η χώρα μας, σε πλήρη και ουσιαστική συμμόρφωση με τις απαιτήσεις του κανονισμού, να κάνει με επιτυχία τα επόμενα βήματα για την αποκατάσταση της φύσης.